A Catalogue of the Byzantine and Greek Icons in the British Museum

 

Η πορεία της τέχνης της φορητής εικόνας, από τον 6ο έως το 17ο αιώνα

 Φωτεινή Κομνηνού

    Εισαγωγικά

            Φορητές εικόνες ονομάζονται οι απεικονίσεις ιερών προσώπων ή και ολόκληρων σκηνών, κυρίως πάνω σε ξύλο. Η τέχνη της φορητής εικόνας έχει τις ρίζες της στα νεκρικά πορτραίτα του Φαγιούμ στην Αίγυπτο (2^ος – 4^ος αι.)[1] Η ιδιαίτερη αυτή σημασία της νεκρικής λατρείας πέρασε και στους χριστιανούς, οι οποίοι από πολύ νωρίς τιμούν τις εικόνες των μαρτύρων. Οι εικόνες γίνονται έτσι αντικείμενα λατρείας, βρίσκονται όχι μόνο σε ναούς αλλά και σε ιδιωτικές κατοικίες, τους αποδίδονται ευεργετικές ιδιότητες και παίρνουν μέρος σε εκδηλώσεις του δημόσιου και ιδιωτικού βίου[2], καθώς και στο λειτουργικό και κατηχητικό έργο της εκκλησίας.[3] Τα πρόσωπα που απεικονίζονταν ακολουθούν συγκεκριμένα πρότυπα, που υποτίθεται ότι απέδιδαν τα χαρακτηριστικά των ιερών προσώπων, έτσι ώστε να είναι αναγνωρίσιμα από τους πιστούς.[4]

Σκοπός της εργασίας που ακολουθεί είναι να παρουσιάσει την εξελικτική πορεία της τέχνης των φορητών εικόνων από τον 6^ο έως και τον 17^ο αιώνα. Για το λόγο αυτό επιλέχθηκαν αντιπροσωπευτικές εικόνες, που εκφράζουν τις τάσεις της κάθε εποχής, τόσο τεχνοτροπικά όσο και θεματολογικά.

          Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζεται η τέχνη της φορητής εικόνας κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο, από τον 6^ο αιώνα έως και την εποχή της Εικονομαχίας.

          Στη δεύτερη ενότητα θα  αναλύσουμε την άνθηση της Βυζαντινής εικονογραφίας κατά την Αναγέννηση των Μακεδόνων, μέχρι και την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους .

          Στην τρίτη ενότητα  θα παρακολουθήσουμε την πορεία της τέχνης των εικόνων κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας και αργότερα στην εποχή της Παλαιολόγειας αναγέννησης, μέχρι και το 1453.

          Στη τέταρτη ενότητα εξετάζονται οι επιρροές, που διαμόρφωσαν την τέχνη της φορητής εικόνας, τόσο στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, όσο και στις βενετοκρατούμενες περιοχές και οι τεχνοτροπίες που διαμορφώθηκαν στις διάφορες Σχολές.

 Πρώιμη Βυζαντινή περίοδος, από τον 6^ο αιώνα έως και το τέλος της Εικονομαχίας το 843.

 Α. Από το β’ μισό του 6^ο αιώνα έως το 726

            Η λατρεία των εικόνων γίνεται περισσότερο αισθητή από το β’ μισό του 6^ου αιώνα, όταν μειώθηκε η λατρεία των ιερών λειψάνων.[5]

          Ελάχιστες εικόνες σώζονται από αυτή τη περίοδο. Οι περισσότερες καταστράφηκαν την περίοδο τη Εικονομαχίας. Από αυτές που διασώζονται, οι πιο πολλές βρίσκονται στη Μονή της Αγ. Αικατερίνης στο Σινά, στην Ακαδημία του Κιέβου[6] και στη Ρώμη. Οι παλαιότερες ανάγονται στον 6^ο αιώνα, είναι ανώνυμες και φαίνεται ότι ζωγραφίστηκαν από μοναχούς, ή Συριοπαλαιστίνιους  και Αλεξανδρινούς τεχνίτες και απεικονίζουν ιερά πρόσωπα. Πιθανολογείται επίσης ότι, ζωγραφίστηκαν σε εργαστήρια της Κων/πολης ή της Ρώμης και αφιερώθηκαν στο Σινά.

Ο συμβολισμός των χρωμάτων

Στη διάρκεια της πορείας του ανθρώπου τα χρώματα συνδέθηκαν με τη ζωή του, εκφράζοντας συναισθήματα και καταστάσεις που προκαλούνταν κυρίως από τα φυσικά φαινόμενα. Έτσι, ρίζωσαν μέσα του οι συμβολισμοί των χρωμάτων, ανάλογα με τις αντιλήψεις κάθε λαού και κάθε εποχής. Π.χ. στις δυτικές κοινωνίες το μαύρο εκφράζει το πένθος και συμβολίζει το θάνατο και το φόβο για το άγνωστο, αφού έχει συνδυαστεί με τη νύχτα που περιέχει κινδύνους και τον ύπνο που μοιάζει με θάνατο. Αντίθετα, οι ανατολικοί λαοί έχουν το λευκό για το πένθος που συμβολίζει την καθαρότητα, τη λάμψη και την αθωότητα, επειδή σύμφωνα με τις θρησκείες τους ο θάνατος είναι μια καινούρια αρχή για τη μετέπειτα ζωή.

Έτσι και κάθε έργο τέχνης κρύβει συμβολισμούς στα χρώματα που κυριαρχούν. 

 

 Γκρύνεβαλντ, «Η Ανάληψη του Χριστού», 1515 (λεπτομέρεια). Το κόκκινο από τη μια είναι το χρώμα της ζεστασιάς, της αγάπης, του πάθους και από την άλλη συνδέεται με το θυμό, την επανάσταση, τον πόλεμο. 

  Τέρνερ, «Το πρωινό μετά τον κατακλυσμό», 1843. Το κίτρινο στη Δύση συμβολίζει τον πλούτο, τη δύναμη, το μίσος, ενώ στην Ανατολή την πνευματικότητα, τη χαρά, την ευημερία. 

 Νταβίντ, «Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο», 1510. Το μπλε γενικά συμβολίζει την αλήθεια, την ηρεμία, την ειρήνη, την εξουσία και στην Αραβία την αρετή και την πίστη.

 Το πορτοκαλί είναι το χρώμα της ευτυχίας σε Κινέζους και Ιάπωνες. Τα πορτοκαλί ράσα των Βουδιστών μοναχών συμβολίζουν την ηρεμία και την ταπεινότητα.

Πηγή

Ο συμβολισμός και η αλληγορία στην τέχνη

Ο συμβολισμός στις εικαστικές τέχνες είναι πολύ διαδεδομένος, αφού το σύμβολο είναι κυρίως εικόνα. Για να κατανοήσουμε τα συμβολικά νοήματα ενός έργου, χρειάζεται γνώση, έρευνα και αντίληψη. Υπάρχουν σύμβολα που αναγνωρίζονται από τον πολύ κόσμο σε μια ορισμένη εποχή ή πολιτισμό, όπως το σύμβολο του σταυρού ή της σημαίας. Επίσης υπάρχουν σύμβολα που μπορούμε να τα αναγνωρίσουμε κάνοντας κάποιους συσχετισμούς, π.χ. ο αετός συμβολίζει τον ηρωισμό ή την ελευθερία και το κόκκινο χρώμα το πάθος ή την επανάσταση.

Η αλληγορία είναι ένας τρόπος αναπαράστασης κατά τον οποίο η εικόνα υποδηλώνει κάτι διαφορετικό από αυτό που παρουσιάζει. Έτσι, βλέπουμε να προσωποποιούνται έννοιες όπως η ελευθερία κ.ά. 

  1. «Ο Καλός Ποιμένας», ψηφιδωτό από το μαυσωλείο της Γάλα Πλακίδια στη Ραβένα, 425.
Το θέμα είναι μια ποιμενική σκηνή. Το στοιχείο του φωτοστέφανου στη μορφή του νεαρού βοσκού και ο σταυρός που κρατάει μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για το Χριστό. Τα πρόβατα έχοντας στραμμένα τα κεφάλια τους σε εκείνον του δίνουν όλη την προσοχή τους, όπως προσηλώνονται οι πιστοί στο κήρυγμα του Θεού.  Ο χριστιανικός κόσμος χρησιμοποίησε τους συμβολισμούς με ιδιαίτερη έμφαση. Το Α και το Ω, η λέξη ΙΧΘΥΣ, η παράσταση του Καλού Ποιμένα συμβολίζουν το Χριστό. Στην αρχιτεκτονική το σχήμα της κάτοψης των εκκλησιών, ο προσανατολισμός τους αλλά και ο τρούλος έχουν επίσης συμβολική σημασία.

 2. «Η δόξα του Χριστού», ανάγλυφο από την πρόσοψη του Γοτθικού ναού του Αγίου Τροφίμου στην Αρλ της Γαλλίας, 1180. Ο μεσαιωνικός πολιτισμός κυριαρχείται από θρησκευτικά σύμβολα, όπως τα ανάγλυφα στους ναούς. Ο Χριστός περιβάλλεται από τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών (ο άγγελος συμβολίζει το Ματθαίο, ο αετός τον Ιωάννη, ο ταύρος το Λουκά και το λιοντάρι το Μάρκο).
Επίσης στη ζωγραφική συχνά απεικονίζονται αλληγορικά οι αρετές, το καλό και το κακό.

Πατήστε πάνω στην εικόνα.
3. Μποτιτσέλι, «Η Άνοιξη», 1482, τέμπερα σε ξύλο, 2,03x3,15 μ., στο μουσείο Ουφίτσι στη Φλωρεντία.
Η τέχνη της Αναγέννησης στηρίζεται στην αρχαία ελληνική μυθολογία και στη χριστιανική θρησκεία. Έτσι, έχει και αυτή συμβολικό και αλληγορικό περιεχόμενο.
Στο έργο του Σάντρο Μποτιτσέλι εικονίζεται στο κέντρο ενός ολάνθιστου κήπου η Αφροδίτη, γαλήνια σαν Παναγία, να εποπτεύει την όλη σκηνή. Ξεκινώντας από δεξιά βλέπουμε το Ζέφυρο να κυνηγάει τη νύμφη Χλωρίδα που προσπαθεί να του ξεφύγει, αλλά καθώς αυτός την αγγίζει, βγαίνουν λουλούδια από το στόμα της και μεταμορφώνεται στη Φλώρα, την αγγελιοφόρο της Άνοιξης. Η Άνοιξη σαν νύμφη πλέον, με στεφάνι και περιδέραιο από λουλούδια, σκορπά άνθη από την ποδιά της συμβολίζοντας τις ομορφιές της εποχής. Ο Έρωτας που πετάει επάνω από τη θεά σαϊτεύει τις Τρεις Χάριτες που χορεύουν και ο Ερμής ντυμένος με τον κόκκινο μανδύα κοιτάει ψηλά. Το πέρασμα από τη μια μορφή στην άλλη παρουσιάζει την αλληγορική σημασία του έργου που, αν και διφορούμενη, είναι η χαρά του έρωτα, ο οποίοςπροοδευτικά από αισθησιακός γίνεται πνευματικός. 

 Ποιο σχήμα βλέπετε γύρω από το κεφάλι της Αφροδίτης και τι μπορεί να συμβολίζει; Γιατί η θεά του Έρωτα είναι η πιο σεμνά ντυμένη; Ποιες ήταν οι Τρεις Χάριτες στην ελληνική μυθολογία και γιατί είναι αυτές που σαϊτεύει ο Έρωτας; 


 

4. Η πλατεία του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, έργο του Μπερνίνι, 1656-1667.
Η κιονοστοιχία που πλαισιώνει την πλατεία συμβολίζει την οικουμενικότητα και το αποστολικό έργο της Καθολικής Εκκλησίας, καθώς με το κυκλικό της σχήμα μοιάζει να αγκαλιάζει τους πιστούς και να τους οδηγεί στον ιερό ναό.

Πηγή

Artfulthinking

Artfulthinking from Αλμπανάκη Ξανθή